Oświetlenie i iluminacja obiektów sakralnych

Realizując oświetlenie każdego wnętrza, każdego budynku konieczne jest określenie jego przeznaczenia i funkcji. Obiekty sakralne, takie jak kościoły, czy też budynki klasztorne stawiają inne zadania przed projektantem oświetlenia. Techniczne spojrzenie na problem należy tutaj odrzucić. Najważniejsze jest to, że wchodząc do wnętrza budynku, przekraczamy pewien próg, żeby za tym progiem znaleźć się w innym świecie - świecie sacrum.

Funkcje światła

Rolą podstawową dla światła jest umożliwienie widzenia; ale powinno ono także, a może przede wszystkim, tworzyć właściwy nastrój i klimat oraz umożliwiać skupienie. Światło winno nie tylko eksponować, ale zwiększać gotowość do estetycznych, duchowych przeżyć, a także podkreślać architekturę budowli, czy też wnętrza. Ważne jest przy tym stworzenie właściwego komfortu widzenia. Trafna jest próba zdefiniowania widzenia przez W. Chrościckiego: "komfort to wrażenie, odczucie przyjemności, dobrego samopoczucia wywołanego przez całe otoczenie wizualne. Można więc stwierdzić, że każda próba tworzenia warunków komfortu powinna uwzględniać przede wszystkim eliminację czynników dyskomfortu." Aby więc przyczynić się do największego zoptymalizowania warunków widzenia, należy zdawać sobie sprawę, jakie czynniki mają na nie największy wpływ.

Czynniki przyczyniające się do dyskomfortu to: olśnienie bezpośrednie i pochodzące od światła odbitego, zbyt niskie natężenie oświetlenia, duża nierównomierność i zbyt duża równomierność rozkładu natężenia oświetlenia, nadmierne zróżnicowanie w rozkładzie luminancji, nieprzyjemna barwa światła, przeszkadzające i źle wytworzone cienie, migotanie światła.

Czynniki przyczyniające się do komfortu: dobra widoczność we wnętrzu, właściwe poziomy natężeń oświetlenia w poszczególnych pomieszczeniach czy obszarach, ograniczenie olśnienia, istnienie "centrów wypoczynku" dla oka, właściwy rozsył światła, właściwa (przyjemna) barwa światła, wierne oddawanie barw oświetlanych przedmiotów.

Strefy oświetlenia

We wnętrzu każdej świątyni istnieje wiele obszarów oświetleniowych, w których światło spełnia różnorodną rolę. Są to miejsca gdzie oświetlenie ma odgrywać rolę użyteczną, czyli umożliwiać swobodne spostrzeganie, w tym czytanie, oraz gdzie w sposób plastyczny ma wyeksponować szczególne miejsce np. ołtarz, czy figurę. Ale generalnie ma stworzyć ciepłą atmosferę sprzyjającą skupieniu i modlitwie.

Kościoły to nie tylko miejsca służące celom sakralnym, odgrywają znacznie szerszą rolę w życiu społecznym. Nie wolno o tym zapomnieć w czasie projektowania oświetlenia, wiążąc funkcje z rodzajem oświetlenia i obszarami oświetlanymi. Ze względu na pełnioną funkcję oświetlenie winno uwzględniać następujące strefy: miejsca modlitwy indywidualnej, oświetlenie ołtarza (z rozróżnieniem: msze święte codzienne oraz niedzielne i świąteczne), nawa główna dla wiernych (uroczyste nabożeństwa, msza święta codzienna przy nielicznym udziale wiernych, Droga Krzyżowa), chór (występy chóru, koncerty), ustawienia konfesjonału, wejścia i przejścia w świątyni.

Oświetlenie elektryczne w kościołach według instrukcji Świętej Kongregacji Rytów

Za istotne jest przytoczenie tutaj instrukcji Świętej Kongregacji Rytów, dotyczącej oświetlenia elektrycznego w kościołach. Ze względu na świętość miejsca i godność świętej liturgii: Święta Kongregacja Rytów zabrania ustawiania na ołtarzu oraz na stopniach i postumentach, przeznaczonych do umieszczania lichtarzy, świateł elektrycznych (Dekrety: 4097,4206, 4322); zabrania się stanowczo zastępować światłem elektrycznym świece lub lampki oliwne, które są objęte przepisami liturgicznymi dla sprawowania Mszy Świętej, dla uczczenia Najświętszego Sakramentu, czy też Relikwii (Dekrety: 4322); zabrania się oświetlenia elektrycznego wnętrza tabernakulum, troników i baldachimów, służących do wystawienia Najświętszego Sakramentu (Dekrety: 4275, 4322); aby uniknąć wszelkich niewłaściwych efektów nie dozwala się umieszczać lampy elektrycznej za monstrancją dla oświetlenia Hostii przez jej prześwietlenie (Dekret 2613.5); nie wolno otaczać lampkami elektrycznymi, a w szczególności kolorowymi żarówkami nisz ze świętymi, czy też obrazów umieszczonych nad ołtarzem (Dekret 4322); w całym wnętrzu kościoła zabrania się umieszczania napisów z żarówek, wstęg świetlnych, koron, aureoli z żarówek, a także podkreślania linii architektonicznych widocznymi żarówkami (Dekret 4210.2); ze względu na poszanowanie świętości miejsca i godności kultu, światło elektryczne do oświetlenia strefy ołtarza nie powinno być zbyt mocne, a źródło światła musi być całkowicie ukryte (Art. 1.5); całe wnętrze kościoła poza strefą ołtarzową powinno być oświetlone z umiarem, przy czym źródło światła nie może być nigdy widoczne. Dotyczy to także oświetlenia obrazów i rzeźb świętych (Art. 1.5); w czasie wielkich uroczystości dopuszcza się silniejszą iluminację, przy czym należy pamiętać, że i wtedy źródło światła musi być zawsze ukryte (Art.9).

Technika oświetlania

W zamierzchłych czasach świątynie oświetlano za pomocą ogniska, pochodni, kaganków, świec wspomaganych metalowymi zwierciadłami. Wynalezienie oświetlenia elektrycznego istotnie odmieniło dawne sposoby oświetlania. Jednak aby w sposób racjonalny i efektywny stosować oświetlenie elektryczne, trzeba sobie zdać sprawę z jego wad i zalet.

Współczesnemu rozwojowi techniki zawdzięczamy szeroką gamę środków realizacji oświetlenia wewnętrznego i oświetlenia zewnętrznego. Urządzenia oświetleniowe winny zapewniać zróżnicowanie intensywności oświetlenia zależnie od charakteru celebrowanej uroczystości. Umiejętne połączenie projektu oświetlenia z instalacją elektryczną jest tu niezmiernie ważne; chodzi o umiejętne sekcjonowanie włączeń. Biorąc pod uwagę fakt, że architektura wnętrza sakralnego ma szczególny charakter, kwestia opraw oświetleniowych i ich usytuowania podlega wielu obostrzeniom, sprowadzających się do tego, że oprawy powinny być wcale lub jak najmniej widoczne. Zwykle więc umieszcza się je bardzo wysoko lub ukrywa za gzymsami. Chodzi tu o oprawy służące do oświetlenia prezbiterium, a w nim ołtarza, ambony, figur, obrazów itd. Utrudnia to często realizację celów oświetleniowych, które osiąga się z zastosowaniem nieraz bardzo specyficznego sprzętu oświetleniowego. Tak specjalistycznego sprzętu nie wymaga natomiast oświetlenie ogólne. Żyrandole nawiązujące do klasycznej architektury sakralnej najczęściej montuje się w centrum nawy głównej, ewentualnie w nawach bocznych. Natomiast sprzęt oświetleniowy o nowoczesnym wzornictwie, realizujący trudne zadania, umiejętnie rozmieszczony nie musi stanowić kontrastu w klasycznych wnętrzach. Przykładem może być realizacja koncepcji oświetlenia pośredniego, które eliminuje efekt olśnienia światłem, daje równomierne i bezcieniowe rozłożenie światła.

Sprzęt oświetleniowy to źródła światła, oprawy oświetleniowe oraz konstrukcje nośne dla opraw, a także systemy sterowania oświetleniem. Powinien on przede wszystkim gwarantować uzyskanie zamierzonych efektów, a zatem jego wzornictwo powinno być w miarę neutralne, niekonkurujące oraz nieingerujące z wnętrzem. W zależności od koncepcji oświetlenia, dostępne są oprawy o skupionym rozsyle światła, o szerokim rozsyle lub oprawy (naświetlacze) specjalnie zaprojektowane dla równomiernego oświetlania płaszczyzn pionowych. Dla uzyskania lepszych efektów przy eksponowaniu rzeźb polecane jest użycie specjalnych soczewek owalizujących wiązkę światła. Natomiast ochronę przed olśnieniem zapewniają przesłony i rastry zakładane na oprawy.

Natężenie oświetlenia

Większość wymagań co do natężenia oświetlenia dotyczą powierzchni poziomych, tak jakby wyłącznie od tego zależała jakość oświetlenia. Pomija się jakość oświetlenia płaszczyzn pionowych. Takie podejście nie jest właściwe. Obserwacje wskazują, że ok. 70% wrażeń świetlnych odbieranych przez ludzkie oko, związanych jest z widzeniem płaszczyzn, obiektów i osób. A więc projektując oświetlenie bardziej należy myśleć o rozświetleniu pomieszczenia niż o jego oświetleniu.

Oświetlenie winno zapewniać widzenie, swobodne czytanie, bezpieczeństwo przy poruszaniu się. Z drugiej strony silne kontrasty, cienie, półmrok powinny stwarzać warunki do zwiększenia wyobraźni i przeżyć wewnętrznych. Dlatego też ważniejszym jest stworzenie właściwego komfortu widzenia, a nie spełnienie określonych norm natężenia oświetlenia. Nie wolno jednak zapomnieć o poziomie natężenia oświetlenia, gdy oświetlamy dzieła sztuki i obiekty wrażliwe na światło, tak często obecne w świątyniach.

Iluminacja

Przy oświetlaniu elewacji obiektów sakralnych pierwszoplanową rolę mają do spełnienia nie wartości pewnych wielkości fizycznych, charakteryzujących oświetlenie (natężenie oświetlenia, równomierność, rozkład luminancji), ale raczej aspekty artystyczne. Styl, sposób komponowania się z otoczeniem, uwypuklanie charakterystycznych cech architektury budynku, ukrycie w cieniu jej niedoskonałości; czyli bardziej subiektywne czynniki odbioru światła grają ważniejszą rolę niż jakiekolwiek obiektywne pojęcia. Aby osiągnąć zamierzony efekt należy niesłychanie starannie podejść do wyboru koncepcji oświetlenia. Na nią samą składa się wiele czynników, począwszy od doboru opraw, zarówno w kwestii ich wzornictwa, jak i charakterystyk optycznych oraz rodzaju stosowanego źródła światła, poprzez sposób rozmieszczenia, skończywszy nawet na sekcjonowaniu ich działania i regulacji stopnia natężenia.

W architekturze współczesnego budownictwa sakralnego, mimo często inaczej kształtowanej bryły kościoła, zachowany został wertykalny układ budowli. Nocne światło uliczne współczesnych miast zmieniają obraz panoramy poznanej za dnia, kształtują go bowiem znacznie krótsze perspektywy widokowe. Wizerunek nocny nieoświetlonych wysokich budowli, takich jak wieże kościołów jest nieco odmienny od dziennego. Oświetlenie uliczne nie sięga wysoko i wieże te nikną w mroku. Tracą one w ten sposób możliwość oddziaływania swoją symboliką i przestają być też pomocne w znajdowaniu drogi.

Sięgając po możliwości współczesnej techniki oświetlania można tę sytuację zmienić i przywrócić widok znajomych wież kościelnych również po zapadnięciu zmroku. Punktem wyjścia do ich iluminacji jest widoczność tych obiektów za dnia, zwłaszcza widok ich dominant wysokościowych oraz określenie głównych, dziennych perspektyw widokowych, kształtowanych przez kadry otoczenia. Stąd też przygotowanie iluminacji kościoła musi być poprzedzone analizą dokumentującą jego dzienny wizerunek. Drugą zasadą iluminowania obiektów wysokich, takich jak wieże kościelne, jest położenie akcentów oświetleniowych na wertykalnym układzie bryły. Jest to podyktowane potrzebą przebicia się światłem iluminacji ponad jaskrawe oświetlenie uliczne sąsiadujące często z obiektem oświetlanym.

Kolejnym założeniem iluminacji powinna być harmonia barwy światła z barwą elewacji czy barwą materiału pokrycia detali architektonicznych oraz konturowe oświetlenie detali architektonicznych.

Opracowanie koncepcji oświetlenia obiektu sakralnego jest trudnym zadaniem i wyzwaniem dla projektanta. Wymaga ono znajomości zagadnień architektury i techniki świetlnej, wrażliwości estetycznej i ...liturgii.

Zdjęcia prezentujące przykłady oświetlenia obiektów sakralnych z użyciem opraw oświetleniowych firmy ERCO GmbH.

pokaż więcej
Newsletter
zapisz się

Kontakt

KRULEN Sp. z.o.o.
Czynne: poniedziałek - piątek 08:00 - 16:00
T. +48 22 616 60 54
T. +48 22 616 62 73